De dag van het ongeluk

Het is donderdagavond 10 uur en Emma rijdt naar huis na een etentje met haar familie. De nachtlucht voelt dik en zwaar aan terwijl ze langzaam door de straten van haar woonplaats rijdt. Het is een van die late herfstavonden waarop de duisternis dieper lijkt dan normaal. De weg voor haar is vrijwel leeg en er zijn maar weinig lantaarnpalen. Ze zet haar favoriete nummer harder aan en begint te zingen, terwijl ze met haar vingers op het stuur tikt. Even voelt alles kalm en vertrouwd. Bij het kruispunt remt ze af en kijkt ze beide kanten op. Niets. Ze trapt het gaspedaal in en begint langzaam te rijden.

Plotseling ziet ze een fel licht verschijnen, alsof het uit het niets komt. Ze draait haar hoofd om en ziet een korte gele flits in een ogenschijnlijke snelheid op haar afkomen. Ze heeft amper de tijd om haar gedachten te ordenen voordat de botsing plaatsvindt.

Een gele sedan botst met grote kracht tegen de zijkant van de auto. Haar lichaam schiet zijwaarts en haar hoofd raakt de deur. In deze fractie van een seconde tussen stilte en chaos bevriest Emma's geest. Niet door na te denken, maar door instinct.

In haar hersenen neemt een oeroud alarmsysteem het over. Voordat Emma een gedachte kan vormen, wordt alle zintuiglijke informatie, zoals het licht, het geluid en de pijn, naar de thalamus gestuurd. Van daaruit wordt deze informatie via twee wegen tegelijk verzonden: rechtstreeks naar de amygdala en, iets langzamer, naar de prefrontale cortex (PFC). De amygdala wacht niet. Het identificeert de situatie als levensbedreigend en activeert de hypothalamus, die onmiddellijk het sympathische zenuwstelsel inschakelt.

Er komt adrenaline vrij. Emma voelt haar hart sneller kloppen, haar ademhaling versnellen en haar spieren aanspannen, terwijl haar bloedvaten verwijden en haar bloed sneller gaat stromen. Dit alles gebeurt binnen een seconde, volledig buiten haar bewustzijn om.

Binnen enkele minuten wordt een tweede systeem ingeschakeld. De hypothalamus-hypofyse-bijnier-as (HPA axis in het Engels) begint cortisol af te geven, energie vast te houden, en de manier te hervormen waarop de hersenen het moment verwerken. De activiteit in de hippocampus en de amygdala neemt toe, waardoor de emotionele en zintuiglijke codering in ons geheugen wordt versterkt, terwijl stijgende stresshormonen de activiteit in de PFC onderdrukken. Ze kan op dit moment onmogelijk een rationele beslissing nemen of een weloverwogen actie plannen. In plaats daarvan neemt haar subcorticale overlevingssysteem de controle over en produceert het automatische reacties zoals schreeuwen of verstijven.

Na de klap begint Emma's lichaam te trillen. Ze voelt zich misselijk. Als het directe gevaar geweken is, verandert haar zenuwstelsel weer. De parasympathische activiteit neemt toe, haar hartslag vertraagt en haar gevoelens worden afgestompt. Er treedt gevoelloosheid en dissociatie op. Niet omdat het gevaar geweken is, maar omdat haar hersenen haar proberen te beschermen door haar het gevoel te geven dat ze losstaat van haar lichaam en haar overweldigende emoties. Door afstand te nemen van het huidige moment voelt ze zich rustiger en zullen haar herinneringen eraan in de toekomst minder echt en minder intens aanvoelen.

Een paar weken later

Emma zit in een café, kijkt uit het raam en wacht op een vriendin. Ze nipt aan haar derde cappuccino van de dag. De cafeïne helpt haar om te functioneren na weer een slapeloze nacht. Ze had weer nachtmerries en kon moeilijk in slaap komen. Ze legt haar vingers op haar voorhoofd in de hoop dat de paracetamol snel begint te werken. De hoofdpijn wil maar niet verdwijnen. Eindelijk komt haar vriendin aan en Emma wordt door het gesprek afgeleid van de pijn en vermoeidheid. Ze praten terwijl ze van hun koffie nippen. Emma vertelt haar vriendin over een heel schattig jurkje dat ze vanochtend in een etalage zag toen ze naar het café liep. Het was een wandeling van een half uur, maar Emma heeft sinds het ongeluk geen auto meer gebruikt. Ze zucht en kijkt uit het raam.

Plotseling kan ze niet meer horen wat haar vriendin zegt. Haar hart begint als een gek te kloppen, haar hoofd bonkt en haar maag draait zich om. Ook al wil ze dat niet, haar ogen blijven gericht op een gele sedan die langzaam door de straat rijdt. Haar amygdala gaat aan en haalt het opgeslagen angstnetwerk tevoorschijn. De hippocampus slaagt er niet in om het beeld veilig in het heden te plaatsen. Voor haar hersenen is dit geen herinnering. Haar lichaam bevindt zich weer in de auto en beleeft het ongeluk opnieuw. Niet als een gedachte, maar als een fysieke toestand.

Ze grijpt de armleuningen van de stoel vast en haar ademhaling wordt oppervlakkig en snel. De adrenaline stijgt. Haar spieren spannen zich aan. Ergens zegt haar vriendin iets en probeert ze te helpen, maar Emma's PFC schakelt uit. Het enige wat ze kan horen is haar eigen hartslag, luid en aanhoudend in haar oren. Het moment duurt maar een paar seconden, maar voor Emma voelt het urenlang.

Eindelijk passeert de gele sedan en verdwijnt uit Emma's zicht. De directe dreiging is weg, maar haar lichaam zit nog steeds vol met stresshormonen. Ze staat op en rent naar de badkamer. Ze spettert koud water in haar gezicht, gaat op de grond zitten met haar hoofd tussen haar benen en probeert langzaam te ademen. Na een moment trekt de mist op. Haar hartslag begint te dalen en het trillen neemt af.

Emma staat op en kijkt naar zichzelf in de spiegel. Haar ogen zijn nog steeds wijd open, nog steeds zoekend. Zo kan het niet doorgaan. Ze beseft dat ze hulp nodig heeft.

4 maanden na het ongeluk

Emma kijkt rond in het kantoor van haar therapeut. Het is al haar zevende sessie en ze is inmiddels vertrouwd geraakt met de ruimte. De grote comfortabele fauteuils, de gedempte verlichting en de enorme monstera plant in de hoek geven haar een veilig en geruststellend gevoel.

Vandaag beginnen ze met het opnieuw bespreken van het ongeluk, om te oefenen met het vertellen van het verhaal op een beheerste manier. Een paar sessies geleden zou haar lichaam nog steeds extreme stress ervaren, maar vandaag niet. Haar therapeut begeleidt haar rustig om haar ademhaling te vertragen en haar aanwezig en geaard te houden. Met elke ademhaling kalmeert haar systeem en wordt de stroom adrenaline voorkomen.

Emma sluit haar ogen en probeert de gele sedan te beschrijven. Ze is kalm en haar PFC, die eerder onderdrukt was, helpt haar nu om helder na te denken over het moment. Ze voelt nog steeds een knoop in haar maag, maar ze weet dat ze veilig is. Elke keer dat ze deze oefening herhaalt, wordt er een nieuw geheugen netwerk versterkt dat haar hersenen vertelt dat de auto geen bedreiging meer vormt. In de afgelopen weken heeft haar hippocampus geleerd dat het ongeluk slechts een situatie uit het verleden is, en niet iets wat op dit moment gebeurt. Haar nachtmerries zijn verdwenen en ze heeft niet meer zo vaak flashbacks. Ze heeft zich vandaag zelfs door haar moeder naar de praktijk van de therapeut laten rijden. 

Haar therapeut vraagt haar om aandacht te leggen op de sensaties in haar lichaam. Om het bonzen van haar hart en de spanning in haar schouders op te merken. Door aandacht te leggen op de somatische, of fysieke, symptomen en er geen oordeel over te hebben, krijgen haar hersenen er controle over. Ze heeft nu al meer dan een maand geen hoofdpijn meer gehad en voelt zich overdag energieker.

Aan het einde van de sessie voelt Emma zich goed. Haar ademhaling is regelmatig en de spanning neemt af. Ze opent haar ogen en kijkt rond in de praktijk. De ruimte voelt neutraal en gewoon aan. De hersencircuits die haar lichaam vroeger kaapten, volgen nu haar redenering in plaats van die te dicteren. Ze beseft dat ze zelfs directe herinneringen, zoals een gele sedan die buiten voorbij rijdt, kan tegenkomen zonder door het verleden te worden overspoeld.

Voor het eerst in maanden voelt Emma dat ze controle heeft over haar eigen reacties. Ze ziet nu dat zelfs na wat leek op het einde van de wereld, de hersenen kunnen leren, genezen en de controle terugkrijgen.

Auteur: Zuzanna Kotwicka

Referenties

Arnsten, A. Stress signalling pathways that impair prefrontal cortex structure and function. Nat Rev Neurosci 10, 410–422 (2009). 

Bremner J. D. (2006). Traumatic stress: effects on the brain. Dialogues in clinical neuroscience, 8(4), 445–461. 

Cao, M., Zhu, S., Tang, E., Xue, C., Li, K., Yu, H., ... & Deng, W. (2025). Neural correlates of emotional processing in trauma-related narratives. Psychological Medicine, 55, e33.

Foa, E. B., Hembree, E. A., & Rothbaum, B. O. (2007). Prolonged exposure therapy for PTSD: Emotional processing of traumatic experiences: Therapist guide. Oxford University Press. 

Konrad, A. C., Miu, A. C., Trautmann, S., & Kanske, P. (2025). Neural correlates and plasticity of explicit emotion regulation following the experience of trauma. Frontiers in Behavioral Neuroscience, 19, 1523035.

Pitman, R. K., Rasmusson, A. M., Koenen, K. C., Shin, L. M., Orr, S. P., Gilbertson, M. W., Milad, M. R., & Liberzon, I. (2012). Biological studies of post-traumatic stress disorder. Nature reviews. Neuroscience, 13(11), 769–787. 

van der Kolk, B. A. (2014). The Body Keeps the Score: Brain, Mind, and Body in the Healing of Trauma. Viking.

Yehuda, R., Giller, E. L., Southwick, S. M., Lowy, M. T., & Mason, J. W. (1991). Hypothalamic-pituitary-adrenal dysfunction in posttraumatic stress disorder. Biological psychiatry, 30(10), 1031–1048.