Stel je voor dat je wakker wordt en ontdekt dat je moedertaal verdwenen is, en is vervangen door een taal die je sinds je kindertijd niet meer hebt gesproken of zelfs door een vreemd nieuw accent. Hoewel dit soort gevallen zeldzaam zijn, bieden ze wetenschappers een uniek inzicht in hoe taal in de hersenen is georganiseerd. Voor mensen met afasie, een aandoening die het vermogen om taal te gebruiken of te begrijpen aantast, kunnen dergelijke onverwachte veranderingen na hersenletsel werkelijkheid worden. Dit artikel richt zich op afasie veroorzaakt door plotselinge hersenletsels, zoals een beroerte of hoofdtrauma, waarbij taalvaardigheden geleidelijk kunnen terugkeren. Dit verschilt van progressieve afasie, waarbij taalvaardigheden in de loop van de tijd verslechteren.

Tweetaligheid komt vaker voor dan je misschien denkt: meer dan tweederde van de wereldbevolking spreekt meer dan één taal (Cezza, 2012). Dat betekent dat deze herstelpatronen wereldwijd honderden miljoenen mensen kunnen raken.

Na hersenletsel worden niet altijd alle talen in gelijke mate beïnvloed, waardoor families en artsen zich afvragen: welke taal komt als eerste terug? Dit is niet alleen een medische vraag, maar ook een raadsel over hoe onze persoonlijke geschiedenis en dagelijkse gewoonten in onze hersenen zijn vastgelegd.

De oudheid overleeft
Een van de oudste theorieën in de hersenwetenschap is de “wet van Ribot”, die stelt dat onze oudste herinneringen het sterkst zijn en het meest bestand tegen beschadiging (Cezza, 2012; Wixted, 2004). Zie het als een ‘last-in, first-out’-regel, waarbij de taal die je het laatst hebt geleerd het kwetsbaarst is en als eerste verdwijnt (Lorch & Barrière, 2002). Een beroemd voorbeeld is dat van een Russische soldaat die ook vloeiend Frans en Duits sprak. Direct na zijn verwonding kon hij alleen nog in zijn moedertaal, het Russisch, spreken (Lorch & Barrière, 2002).

Tweetaligheid door de geschiedenis heen
Maar bij de hersenen speelt ook oefening een rol, wat leidt tot een andere theorie die bekendstaat als de “regel van Pitres“ (Pearce, 2005). Deze regel stelt dat de taal die je in het dagelijks leven het vaakst gebruikt, de grootste kans heeft om te overleven, ongeacht wanneer je die hebt geleerd (Cezza, 2012). Een opvallend voorbeeld is patiënt EG, wiens dagelijkse taal het Italiaans was. Na een beroerte herstelde zijn Italiaans zich, terwijl zijn moedertaal, het Sloveens – de taal die hij het minst gebruikte – juist achteruitging (Cezza, 2012).

Hoe de hersenen herstellen
De hersenen volgen bij het herstel niet altijd een rechte lijn. Ze kunnen verschillende ‘routekaarten’ kiezen voor taalherstel (Cezza, 2012). Terwijl ‘parallel herstel’ inhoudt dat al je talen in hetzelfde tempo terugkeren, ervaren veel mensen ‘selectief herstel’, waarbij één taal veel beter herstelt dan de andere (Pearce, 2005). In nog zeldzamere gevallen treedt ‘opeenvolgend herstel’ op, waarbij het brein wacht tot één taal volledig is hersteld voordat het zelfs maar aan de volgende begint te werken (Cezza, 2012). Er bestaat zelfs een gemengd patroon waarbij woorden en zinsdelen uit verschillende talen door elkaar worden gehaald, wat natuurlijk verwarring veroorzaakt bij zowel de spreker als de luisteraar (Pearce, 2005).

Wat bepaalt welke taal de overhand krijgt?
Waarom kiest het brein dan de ene taal boven de andere? Sommige wetenschappers denken dat het te maken heeft met “activeringsdrempels“, wat gewoon een mooie manier is om te zeggen dat een taal een bepaalde hoeveelheid mentale energie nodig heeft om tot leven te komen (Cezza, 2012). Dagelijkse oefening verlaagt deze drempel, waardoor het brein na een letsel gemakkelijker terug kan vallen op de meest gebruikte taal (Cezza, 2012). In sommige zeldzame gevallen leidt dit tot ‘antagonistisch herstel’, waarbij de ene taal pas beter wordt naarmate de andere begint te vervagen (Pearce, 2005).
Terwijl tweetalige afasie ons laat zien hoe de hersenen meerdere talen opslaan, blijkt bij andere patiënten dat de hersenen de klank van een taal kunnen veranderen, zelfs als de taal zelf intact blijft. Misschien wel het meest bizarre fenomeen na hersenletsel is het ‘Foreign Accent Syndrome’, waarbij een patiënt wakker wordt en klinkt alsof hij of zij uit een ander land komt (Moen, 2000). Hoewel het klinkt als magie, is het in feite een zeer specifiek probleem met de motorische controle van de hersenen of het vermogen om de spraakspieren te coördineren (Moen, 2000). In een beroemd geval uit 1941 werd een Noorse vrouw geraakt door een granaatscherf en werd ze wakker met wat klonk als een Duits accent (Moen, 2000). Hoewel ze nog steeds Noors spreekt, zijn het ritme, de klemtoon en de timing van de klinkers zodanig veranderd dat luisteraars het als Duits interpreteren.

De choreografie van de spraak
Wetenschappers maken gebruik van akoestische analyse om de fysieke eigenschappen van deze stemmen te bestuderen, waaronder hoe lang een klank duurt, hoe hoog of laag de stem klinkt en welke delen van een woord worden benadrukt (Moen, 2000). Ze hebben ontdekt dat het ‘foreign accent syndrome’ geen echt buitenlands accent is, maar een verandering in de melodie van de spraak (Moen, 2000). Zelfs kleine veranderingen in de lengte van klinkers of de klemtoon op bepaalde woorden kunnen al voldoende zijn om luisteraars een accent te laten waarnemen dat er in werkelijkheid niet is. Het is in wezen een verstoring van de ‘choreografie’ in de hersenen waarmee de lippen en de tong met perfecte precisie worden bewogen.

Deze vreemde gevallen leren ons dat taalherstel een enorm persoonlijk traject is, gedreven door een mix van geschiedenis, gewoontes en de bedrading van de hersenen. Of het nu gaat om het voortbestaan van een kindertaal of het ontstaan van een nieuw accent, de prioriteit van de hersenen is altijd om de paden te vinden die na een letsel het meest toegankelijk blijven (Pearce, 2005). Elke taal die we leren, laat zijn eigen sporen achter in de hersenen. Wanneer een letsel dat netwerk verstoort, weerspiegelt het herstel een leven vol herinneringen, gewoontes en taalgebruik. Door te begrijpen waarom sommige woorden blijven bestaan terwijl andere verdwijnen, leren wetenschappers niet alleen hoe taal werkt; ze leren ook hoe de menselijke hersenen zichzelf weer opbouwen.

Auteur: Zeren Kasman

Referenties:
Cezza, M. (2012). Recovery patterns in bilingual aphasia: Influential factors & cross-language transfer.
Lorch, M., & Barrière, I. (2002). Pitres’ two remarkable cases: Pure agraphia (1884) and polyglot aphasia (1895). In F. Fabbro (Ed.), Advances in the neurolinguistics of bilinguals: Essays in honour of Michel Paradis (pp. 193–205). Forum Press.
Moen, I. (2000). Foreign accent syndrome: A review of contemporary explanations. Aphasiology, 14(1), 5–15. https://doi.org/10.1080/026870300401577
Pearce, J. M. S. (2005). A note on aphasia in bilingual patients: Pitres’ and Ribot’s laws. European Neurology, 54(3), 127–131. https://doi.org/10.1159/000089083
Wixted, J. T. (2004). On common ground: Jost’s (1897) law of forgetting and Ribot’s (1881) law of retrograde amnesia. Psychological Review, 111(4), 864–879. https://doi.org/10.1037/0033-295X.111.4.864