De gebaren in de taal ontcijferen
Misschien ben je zelf iemand, of ken je iemand, die de neiging heeft om ‘met zijn of haar handen te praten’. Gebaren helpen ons echt om een boodschap over te brengen en uit te drukken, als aanvulling op de gesproken taal die we gebruiken. Maar hoe breng je een boodschap over zonder geluid? Voor mensen die doof zijn of een gehoorbeperking hebben, is gebarentaal de oplossing. In wetenschappelijke termen: gebarentalen maken gebruik van een visueel-manuele modaliteit om te communiceren, dat wil zeggen via het gezichtsvermogen en met de handen. Meestal is het een combinatie van articulatie en handbewegingen, maar er komen ook bewegingen van andere lichaamsdelen bij kijken, zoals de wenkbrauwen, wangen en ogen. Zoals je je kunt voorstellen, is er geen universele of enkele gebarentaal die wereldwijd wordt gebruikt, maar veel gebarentalen lijken sterk op elkaar. In Nederland is de Nederlandse Gebarentaal (NGT) sinds 2021(!) erkend als officiële taal. Momenteel gebruiken naar schatting tussen de 15.000 en 60.000 mensen in Nederland NGT. Leuk weetje: je zou verwachten dat, aangezien zowel Nederland als Vlaanderen Nederlands spreken, Vlaanderen ook NGT zou gebruiken, maar ze hebben hun eigen taal ontwikkeld. Naast NGT kunnen mensen ook gebruikmaken van Nederlands met Gebaren (NmG); dit is gesproken Nederlands, maar ondersteund met handgebaren. Mensen die NmG gebruiken, zijn vaker mensen die op latere leeftijd doof zijn geworden, omdat ze vóór hun doofheid in aanraking zijn gekomen met gesproken taal.
Het perisylvische netwerk
Een systematische review uit 2025 biedt een prachtig overzicht van hoe non-verbale communicatie bij dove personen wordt verwerkt (Mo et al., 2025). Om enkele items uit deze review te noemen: uit onderzoek blijkt dat zowel gebarentaal als gesproken taal in beeldvormingsstudies van de hersenen een gemeenschappelijk netwerk aan de linkerkant hebben, het zogenaamde perisylvische netwerk. Dit netwerk bestaat uit gebieden zoals de inferieure en ventrale frontale gyrus, de premotorische cortex en de bovenste en superieure temporale gyrus (Scott et al., 2014). Interessant is dat bij het liplezen bij dove mensen activiteit te zien is in gebieden die betrokken zijn bij auditieve verwerking, ook al is er geen geluid te horen. Blijkbaar liggen je visuele en auditieve waarneming in je hersenen niet zo ver uit elkaar!
Afbeelding 1. Perisylvisch netwerk (bron: thenakedscientist)
Wat de organisatie van de hersenen betreft, kun je je voorstellen dat de hersenen van dove mensen (vooral als ze vanaf de geboorte doof zijn) anders zijn georganiseerd dan die van horende mensen, aangezien ze meer vertrouwen op visuele informatie en, uiteraard, niet op auditieve informatie. Mensen met doofheid hebben betere visuele vaardigheden en een betere ‘perifere’ aandacht, wat betekent dat ze zich meer bewust zijn van visuele prikkels aan de randen van hun gezichtsveld. Bovendien zijn ze gevoeliger voor beweging en hebben ze een snellere visuele reactie. Dit blijft zelfs zo nadat mensen een gehoorapparaat hebben gekregen, zoals een cochleair implantaat!
Wanneer mensen op latere leeftijd hun gehoor verliezen, kan het fenomeen van crossmodale plasticiteit optreden als gevolg van minder auditieve input (Kral & Sharma, 2023). Hierbij is een intact zintuiglijk systeem, zoals zicht of tast, in staat om de activering van meer corticale gebieden te stimuleren die betrokken zijn bij een ander zintuiglijk systeem – in dit geval het gehoor – om de zintuiglijke verwerking te ondersteunen. Wanneer bijvoorbeeld dove personen die op latere leeftijd hun gehoor hebben verloren, worden blootgesteld aan niet-auditieve prikkels (bijv. visuele), wordt hun auditieve cortex nog steeds geactiveerd voor de zintuiglijke verwerking.
Tussen de tekens door lezen
Hoe kun je leren lezen als je nog nooit hebt gehoord hoe woorden worden uitgesproken? Die vreemde symbolen op papier of schermen die verwijzen naar een zintuiglijk medium dat je misschien nog nooit hebt ervaren (of niet meer kunt ervaren)? Laat staan dat je ze kunt koppelen aan gebarentaalsequenties? Wetenschappers noemen dit het leren van een taal via gedrukte tekst, of het leren van een taal door te lezen. Dove kinderen zijn hier erg goed in, zelfs als ze de gesproken taal niet vloeiend beheersen. Ook zijn kinderen die met doofheid zijn geboren – en daardoor nog nooit gesproken taal hebben gehoord – in staat om te leren lezen. Een heel interessant artikel ging dieper in op kinderen die een taal via gedrukte tekst leren (Caldwell-Harris & Hoffmeister, 2022). De auteurs legden eerst uit hoe het leren van taal via gedrukte tekst eigenlijk best moeilijk kan zijn, aangezien menselijke talen niet zijn geëvolueerd om via gedrukte tekst te worden geleerd, maar mondeling (of ‘naturalistisch’, zoals de auteurs het noemen). We hebben een aangeboren drang om te communiceren met onze verzorgers en deel te nemen aan sociale interacties, wat voornamelijk via spraak gebeurt, niet op papier.
De auteurs, die zelf dove opvoeders zijn, benadrukken het belang van het onderwijzen van zowel gesproken, gebarentaal als geschreven taal aan dove kinderen. Dit kan al zo simpel zijn als woorden in prentenboeken, ondertiteling of zelfs gesprekken via sms op je telefoon. Bovendien beschouwen zij vroege blootstelling aan gebarentaal als cruciaal voor een normale ontwikkeling van het kind. Op school bestaat er geen officieel leerplan voor het leren van taal via gedrukte tekst. Leerkrachten, maar ook ouders, kunnen bijvoorbeeld plakbriefjes met het bijbehorende woord op een voorwerp plakken. Het is echter erg ingewikkeld om op deze manier een taal te leren, aangezien de meeste geschreven woorden woord voor woord moeten worden vertaald. Als je bijvoorbeeld Amerikaanse gebarentaal (ASL) kent, is het leren van geschreven Engels net alsof je een nieuwe taal leert. Kun je je voorstellen dat je twee talen leert voor… dezelfde taal?
Het leren van een tweede taal lijkt ongelooflijk nuttig te zijn, of het nu gaat om Spaans, Mandarijn of Engels in geschreven vorm, ongeacht hoeveel je ervan kunt verstaan. Laat dit een herinnering zijn dat het kunnen lezen van boeken, ondertiteling en dit artikel niet als vanzelfsprekend mag worden beschouwd. Want zoals de auteurs zeggen: “Zolang woorden niet verankerd zijn in menselijke activiteiten, blijven ze louter ontastbare tekens op papier”, en daar ben ik het volledig mee eens.
Handig: babygebaren
In de afgelopen 15 jaar is er een andere interessante toepassing van gebarentaal opgekomen: babygebaren. Ouders en kinderdagverblijven maken hier gebruik van in de vroege kinderjaren, voordat een kind in volledige zinnen kan spreken (0-2 jaar). Hierbij gebruiken baby’s en verzorgers eenvoudige gebaren om dingen aan te geven zoals honger, dorst, spelen, knuffels, enzovoort. In een systematische review is de invloed van gebaren op de ontwikkeling van horende baby’s in de eerste drie levensjaren onderzocht (Fitzpatrick et al., 2014). De hypothese is dat het gebruik van gebaren met je kleine babyhandjes meer positieve reacties bij de ouders kan oproepen en helpt om de communicatie met je ouders te verbeteren. Volgens het internet kan het je helpen de behoeften van je baby beter te begrijpen, driftbuien en tranen te verminderen, de taalontwikkeling te bevorderen en de cognitieve ontwikkeling te stimuleren (bron: https://babysigns.com/). Het systematische overzicht van Fitzpatrick en collega’s benadrukt echter dat men wat voorzichtiger moet zijn met deze beweringen, aangezien het bewijs niet erg overtuigend is. De resultaten van de studies die in dit overzicht zijn opgenomen – ongeveer 16 – zijn namelijk inconsistent en er is een gebrek aan onderzoek. Terwijl de ene studie betere taalresultaten vaststelt voor ‘babygebareninterventie’ bij kinderen (tot 3 jaar) in vergelijking met geen interventie (Goodwyn et al., 2000) en een verband tussen gebarentaal en intelligentie aantoont, constateert ander onderzoek geen effect.
Dit geldt ook voor de resultaten met betrekking tot de interactie tussen ouders/verzorgers en het kind: de ene studie meldt meer gezamenlijke aandacht en een betere responsiviteit, terwijl andere deze resultaten niet bevestigen. De onderzoeksmethoden zijn doorgaans wat vaag en niet gestandaardiseerd, maar er is in ieder geval geen negatief effect van babygebarentaal op ontwikkelingsaspecten.
Tot slot
Wat hebben we nu geleerd? Gebarentaal is niet zomaar gesproken taal met je stem op mute – het heeft zijn eigen grammatica, verandert de manier waarop je hersenen de wereld verwerken, en zelfs baby’s die amper een lepel kunnen vasthouden, zijn blijkbaar vloeiend genoeg om om meer knuffels te vragen. Van perisylvische netwerken tot post-its op de koelkast: het blijkt dat communicatie eigenlijk nooit echt om geluid ging; het ging erom de boodschap over te brengen, op de een of andere manier. Dus de volgende keer dat iemand je zegt dat je wat minder met je handen moet ‘praten’, vertel hem of haar dan vriendelijk dat handen al lang het woord voerden voordat iemand zijn mond opendeed.
Auteur: Lotte Smit
Referenties
Caldwell-Harris, C. L., & Hoffmeister, R. J. (2022). Learning a second language via print: On the logical necessity of a fluent first language. Frontiers in Communication, 7, 900399. https://doi.org/10.3389/FCOMM.2022.900399/TEXT
Fitzpatrick, E. M., Thibert, J., Grandpierre, V., & Johnston, J. C. (2014). How HANDy are baby signs? A systematic review of the impact of gestural communication on typically developing, hearing infants under the age of 36 months. First Language, 34(6), 486–509. https://doi.org/10.1177/0142723714562864
Goodwyn, S. W., Acredolo, L. P., & Brown, C. A. (2000). Impact of symbolic gesturing on early language development. Journal of Nonverbal Behavior, 24(2), 81–103. https://doi.org/10.1023/A:1006653828895/METRICS
Kral, A., & Sharma, A. (2023). Crossmodal plasticity in hearing loss. Trends in Neurosciences, 46(5), 377–393. https://doi.org/10.1016/J.TINS.2023.02.004
Mo, S., Dimitrijevic, A., & Alain, C. (2025). Nonverbal Communication Processing in Deaf Adults: An Activation Likelihood Estimation Meta-Analysis. Brain Sciences, 15(12). https://doi.org/10.3390/BRAINSCI15121299
Scott, G. D., Karns, C. M., Dow, M. W., Stevens, C., & Neville, H. J. (2014). Enhanced peripheral visual processing in congenitally deaf humans is supported by multiple brain regions, including primary auditory cortex. Frontiers in Human Neuroscience, 8(MAR), 81213. https://doi.org/10.3389/FNHUM.2014.00177/TEXT
