April 25th, 2012

Waarom we voelen wat we voelen

Ik zou u willen vragen om eventjes twee minuten te joggen (actief lopen mag ook) voordat u verder leest.

Als we iets voelen, zoals verdriet, aantrekkingskracht, of blijdschap, dan zit dat gevoel in ons brein. Maar, hoe komt dat gevoel daar? Wat is de reden dat we verdrietig of blij zijn, dat we ons aangetrokken voelen tot een ander, of dat we bijvoorbeeld een blog interessant genoeg vinden om te delen met anderen? Meestal denken we dat we redelijk goed door hebben waarom we voelen wat we voelen en vinden wat we vinden. Maar is dat ook zo?
Grofweg honderd jaar geleden waren er twee tegenstrijdige theorieën over emoties. De beroemde William James en tegelijkertijd de Deen Carl Lange, hadden het contra-intuïtieve voorstel dat onze lichamelijke responsen op de omgeving verantwoordelijk waren voor onze emoties. De James-Lange theorie zegt in de basis dat u eerst gaat huilen om een verdrietige film en u zich daarna en daardoor pas verdrietig voelt. Ook slaat u eerst de baas in zijn gezicht als hij u ongepast een tik op de bips geeft en wordt u daarna pas kwaad. Cannon en Bard, twee latere wetenschappers, waren het hier niet mee eens en besloten dat de emotie, het gevoel, eerst komt op basis van ‘cognitieve’ factoren bijvoorbeeld (“hoe durft die man, dit is hoogst ongepast!”) waarna men kwaad wordt en de fysieke reacties volgen (rood in het gezicht, adrenaline-stoot, klap in zijn gezicht). De baas wordt hoe dan ook ontslagen, maar hoe zit dat met die emoties?

Het lijkt mij moeilijk om op basis van introspectie (bij jezelf goed opletten wat je ervaart en doet) te bepalen wat eerst komt, de lichamelijke of de emotionele (gevoels-) reactie. Nieuwere theorieën over emotie mengen elementen van beide ideeën, zoals wel vaker gebeurt in de psychologie, maar het meest basale idee dat onze emoties altijd direct worden bepaald door voorgaande fysieke responsen is toch wel een beetje uit de populariteit geraakt. Daarom is het interessant dat er steeds meer onderzoeken zijn die laten zien dat onze lichamelijke staat vaak een grotere rol speelt dan we zouden denken, bij onze gevoelens, meningen en ideeën.
Vaak worden proefpersonen in dit onderzoek in een staat van opwinding gebracht. Bijvoorbeeld in het beroemde experiment van de hangbrug. Mannen werden gevraagd over een gammele hangbrug te lopen over een hoog ravijn. Hoe stoer ook, hiervan kwamen de mannen in een lichamelijk staat van opwinding (verhoogde hartslag, verwijde pupillen, toenemende transpiratie, enzovoort). Aan de andere kant van het ravijn vielen deze mannen in twee condities, ofwel vulden ze meteen een vragenlijstje in bij een aantrekkelijke jongedame, ofwel rustten ze eerst 15 minuten uit. Ze kregen allen het nummer van de jonge vrouw en het experiment ging in werkelijkheid om het aantal mensen dat vervolgens de vrouw zou bellen om een afspraakje te scoren. Wat bleek; aanzienlijk meer mannen belden de vrouw achteraf als ze haar direct na de hangbrug te zien kregen, in vergelijking met de mannen die eerst een kwartier pauze hadden. De mannen waren lichamelijk nog zo in staat van opwinding, dat ze het idee kregen dat de vrouw toch wel bijzonder aantrekkelijk was. Ze interpreteerden hun opwinding alsof deze veroorzaakt werd door de vrouw in plaats van de hangbrug!

Dit is een leuk experiment dat laat zien dat we niet altijd correct deduceren wat de bron is van onze emoties of lichamelijke staat. Maar het is nog wat anders om te concluderen dat onze ideeën of meningen bepaald worden door onze lichamelijke responsen. Toch, onderzoek wijst uit dat als mensen cartoons moeten beoordelen op grappigheid met een pen tussen de tanden of een pen tussen de lippen, ze meer plezier hebben in de cartoons en deze hoger beoordelen als ze de pen tussen de tanden houden. Waarom? Wellicht omdat het vasthouden van een pen met je tanden dezelfde spieren gebruikt/stimuleert als lachen. En als je lacht zijn dingen meestal grappig. En wat te denken van het volgende: als je mensen vraagt een paar minuten op de gang te lopen met een langzaam tempo en met de ogen neer, dan voelen ze zich achteraf minder blij en gelukkig dan als je mensen vraagt een paar minuten in een opgewekt tempo met de borst vooruit en opgeheven hoofd. Dit doet me toch wel een beetje denken aan de James-Lange theorie.

Dit alles laat zien dat lichamelijk staat, inclusief blijkbaar de positie van gezichtsspieren en manier van lopen, een invloed heeft op onze emotionele toestand. Emoties zijn dan ook primitief, zul je denken. Het zal toch zeker niet zo zijn dat iets meer complex, zoals onze mening over belangrijke standpunten en vraagstukken, beïnvloed wordt door simpele lichamelijke processen? Welnu, in 1980 werd een experiment uitgevoerd door Wells en Petty, waarin mensen koptelefoons moesten testen. De mensen moesten de kwaliteit van het geluid controleren terwijl ze hun hoofd schudden in verticale of horizontale richting. Uit de koptelefoons kwam een gesproken tekst over een bepaald onderwerp. Na het experiment werden de geluidstesters gevraagd of ze het eens waren met de spreker of niet. Ongelofelijk maar waar: de mensen die hun hoofd tijdens het testen in verticale richting heen en weer bewogen (wat overeen komt met ‘ja’ knikken) waren het vaker eens met de boodschap die uit de koptelefoon was gekomen dan de mensen die in feite ‘nee’ moesten knikken tijdens het testen.

Nu zal het niet zo zijn dat William James, hoe zeer ik hem ook bewonder, gelijk had dat al onze emoties direct bepaald worden door lichamelijke reacties. Maar het is toch opvallend dat simpele zaken zoals de positie van spieren in je gezicht, de manier waarop je eventjes een rondje loopt in de gang, of puur lichamelijke opwinding, invloed kunnen hebben of complexe emoties en ideeën. Dat brengt ons bij het laatste wat ik wil delen. Ik vroeg net of u eventjes een rondje wilde rennen. Waarom? Omdat recent onderzoek suggereert dat een staat van lichamelijke opwinding het meer waarschijnlijk maakt dat mensen een stuk tekst delen via de sociale media. Zo! Twitteren die hap…

Auteur: Tom de Graaf
2 Reacties
  1. Ja, stel je voor dat ons meer complexe brein het niet zo maar voor het zeggen heeft, maar beinvloed wordt door fysieke reacties…
    Voor wie mediteert is dit heel herkenbaar! Zie ook ‘Leer voelen wat je wilt voelen’ van Rients Ritskes.

  2. Lilian van der Vaart op February 9th, 2013, 17:08  
  3. HEEL SLECHTE TEKST

  4. Anonymous op October 19th, 2018, 09:52  
Laat een reactie achter

Please wait... loading